Persons (Qofka) Qof Dabiici ah (Natural Person)

Persons (Qofka)

Hordhac

Qofku waa saldhigga xuquuqda iyo waajibaadka sharci. Qofka waxaa loo qaybin karaa labo:

1. Qof  Dabiici ah (Natural Person) – waa qofka caadiga ah ee dhashay, nool, una leh jiritaan jireed.
2. Qof Sharci ah (Legal / Artificial Person) – waa hey’ad sharci ku dhisan oo leh shaqsiyad qaanuuneed, xuquuq iyo waajibaad.

Labadoodaba waxaa lagu aqoonsadaa inay leeyihiin Legal Capacity (Awood Qaanuuneed).

Qaybta Koowaad: Qofka Dabiiciga ah (Natural Person)

Legal Capacity – Qodobka 29 X.M.S.

Legal capacity micnaheedu waa “eligibility to have rights and duties” – awoodda lagu lahaan karo xuquuq iyo lagu qaadi karo waajibaad.

• Qofku wuxuu helaa awood qaanuuneed marka uu dhasho.
• Wuxuu waayaa awoodaas marka uu dhinto.

Awood la’aantu (Incapacity) waxay noqon kartaa:

• Guud (Absolute).
• Xadidan (Relative).

Helidda iyo Luminta Awoodda Qaanuuneed

• Helid: Markuu qofku dhasho isagoo nool.
• Lumid: Marka uu dhinto ama uu maxkamad go’aamiso.

Disappearance – Qodobka 32 X.M.S.

Qof lagu waayo dagaal ama musiibo dabiici ah waxaa loo aqoonsan karaa inuu dhintay.

Absence (Maqnaansho):

• Haddii qof la waayo muddo labo sano ka badan, waxaa loo qaadan karaa inuu maqnaaday.
• Haddii maqnaanshuhu gaaro toban sano, maxkamaddu waxay ku dhawaaqi kartaa geeridiisa.
• Haddii uu soo noqdo, hantidiisa waa loo soo celinayaa.

Capacity to Exercise Rights – Qodobka 44 X.M.S.

Micnaheedu waa awoodda qofku u leeyahay inuu sameeyo falal sharci ah.

Qofku wuxuu yeelan karaa:

• Markuu qaan-gaaro (18 sano).
• Maskax ahaan caafimaad qabo.
• Awood lagama qaadin maxkamad ahaan.

Farqiga u dhexeeya:

• Legal capacity → qofku wuxuu leeyahay marka uu dhasho.
• Capacity to act → qofku wuxuu helaa marka uu qaan-gaaro.

Natural Incapacity (Awood la’aanta dabiiciga ah)

Waa marka qofka uu waayo rabitaankiisii inuu ficil sharci sameeyo sababo jireed ama maskaxeed.

• Ku meel gaar: tusaale qof suuxay.
• Joogto ah: tusaale qof qaba xanuun maskaxeed.

Fal sharci oo uu sameeyo qof noocan ahi waxaa loo arkaa Voidable (la baabi’in karo).

Qaybta Labaad: Qofka Sharci ah (Legal / Artificial Person)

Qodobada 52–80 X.M.S.

Qof sharci ah waa hey’ad sharci dhistay oo sharcigu aqoonsaday jiritaan qaanuuneed leh.

• Waxay noqon karaan Public legal persons (dowlad, gobol, degmo).
• Ama Private legal persons (shirkado, ururo, foundations).

Astaamaha:

1. Waxay ka madax bannaan tahay dadka aasaasay.
2. Waxay leedahay hanti u gaar ah.
3. Waxay leedahay awood sharci ah (inay heshiis gasho, dacwooto ama lagu dacweeyo).
4. Waxay leedahay patrimonial autonomy (madax-bannaani dhaqaale).

Associations iyo Foundations

Association (Urur)

• Ku salaysan dad isu tagay (tusaale ururka qareenada, dhaqaatiirta, ciyaaraha).
• Waxaa lagu dhisaa dastuur iyo diiwaan gelin sharci.

Foundation (Aasaas)

• Ku salaysan hanti (tusaale hay’ad samafal).
• Waxaa lagu dhisaa dardaaran ama qoraal sharci ah.

Farqiga:

• Association → Dad ayaa saldhig u ah.
• Foundation → Hanti ayaa saldhig u ah.

Ururada aan Aqoonsiga Lahayn

Ururada aan sharciyad rasmi ah helin ma laha shaqsiyad qaanuuneed (legal personality).

• Waxaa ka mid noqon kara xisbiyada siyaasadeed iyo ururada shaqaalaha.
• Waxay ku salaysan yihiin heshiisyo gaar ah oo xubnahooda u dhexeeya.

Ururada Samafalka iyo Mutadawacnimada

• Waa ururo aan faa’iido doon ahayn.
• Xubnaha shaqada qabta mushahar ma qaataan.
• Waxaa lagu aasaasaa ujeedooyin bulshada u adeegaya: caafimaad, waxbarasho, dhaqanka.

Sifooyinka urur samafal:

1. Aan faa’iido doon ahayn.
2. Ku dhisan bini’aadantinimo.
3. Madaxbannaan siyaasiyan iyo dhaqaale ahaan.

Gunaanad

Cutubkani wuxuu qeexayaa:

• In qofka dabiiciga ahi uu leeyahay xuquuq iyo waajibaad laga bilaabo markuu dhasho.
• In awoodda ficilka sharci uu leeyahay marka uu qaan-gaaro oo maskax fiyoow yahay.
• In qofka sharci ah (hey’ad) uu leeyahay jiritaan sharciyeed gooni ah, hanti u gaar ah, iyo awood uu ku fuliyo falal sharci.

✍️ Qore: Avv. Abdirizak Haji Omar (Ifiye)

📚 Somali Lawyer | Legal Researcher | Advocate of Justice