qormo ku saabsan fahamka sharciga lacag dhaqidda iyo maalgelinta argagixisada iyo Xakayntiisa

 

Hordhac

Qormadan waxay muhiim u tahay fahamka waajibaadka sharci ee lagu xakameynayo lacag dhaqidda iyo maalgelinta argagixisada, taasoo kaalin weyn ka qaadaneysa ilaalinta amniga dhaqaale ee dalka. Waxay si gaar ah uga caawinaysaa hay’adaha maaliyadeed iyo kuwa kale inay fuliyaan mas’uuliyadahooda sharci, iyagoo u hoggaansamaya nidaamyada loo dejiyay ka hortagga falalka sharci-darrada ah, si loo sugo xasilloonida iyo horumarka bulshada.

Waxyaabaha ugu muhiimsan ee uu tilmaamaayo

Sharciga Ka Hortaga Lacag Dhaqidda iyo Maalgelinta Argagixisada wuxuu diiradda saarayaa nidaamyada sharci ee lagula dagaalamayo lacag dhaqidda iyo maalgelinta argagixisada. Sharcigan waxa uu qeexayaa tallaabooyin ka hortaga ah iyo masuuliyadaha ay leeyihiin hay’adaha maaliyadeed iyo kuwa kale ee u xilsaaran in ay la socdaan macaamillada si looga hortago falalka sharci-darrada ah.

Qodobbada ugu muhiimsan ee sharcigan waxaa ka mid ah:

1.Dambiyada Lacag Dhaqidda iyo Maalgelinta Argagixisada - Waxa uu sharcigu caddeynayaa falalka loo aqoonsan karo dambiyada lacag dhaqidda iyo maalgelinta argagixisada iyo ciqaabaha la xirira.

2.Tallaabooyinka Ka Hortagga ee Hay’adaha Warbixinta - Sharcigu waxa uu u baahan yahay in hay’adaha sida bangiyada, qareennada, xisaabiyeyaasha, iyo ganacsiyada kale ay ka qayb qaataan ilaalinta xogta macaamiisha si ay u ogaadaan dhaqdhaqaaqyada looga shakisan yahay.

3.Waajibka Soo Sheegidda - Hay’adaha waxaa lagu waajibinayaa inay soo gudbiyaan warbixinnada la xiriira dhaq-dhaqaaqyada looga shakiyo in ay ku lug leeyihiin lacag dhaqid ama maalgelin argagixiso.

5. Dekedaha iyo Xuduudaha Lacagaha Soo Gala iyo Ka Baxaya - Qof kasta oo wata lacag ka badan heer cayiman marka uu dalka ka baxayo ama soo galayo waa inuu ku caddeeyo lacagtaas maamulka xuduudaha.

Qodobka 2aad ee Sharciga Ka Hortagga Lacag Dhaqidda iyo Maalgelinta Argagixisada wuxuu si faahfaahsan u qeexayaa dambiga lacag dhaqidda iyo shuruudaha la xiriira. Waxay kala yihiin qodobbada ugu muhiimsan:-

Qodobka 2aad (Dembiga Lacag Dhaqidda)

1.Lacag Dhaqidda - Sharcigu wuxuu qeexayaa in qof ama hay’ad kasta oo ku lug yeesha dembi lacagi ay noqon karto mid laga helay falal sharci darro ah. Tani waxay ku dhacdaa haddii qofka ama hay’addu:

•Og yahay ama ogaado in lacagta ama hantida ay ka soo jeeddo fal dembiyeed.

•Qariyo ama raadin ka sameeyo asalka sharci-darrada ah ee hantidaas.

•Beddelo, xawilo, ama isticmaalo hantida si looga fogaado raadadka dembiga.

2.Ka Qayb Qaadashada iyo Isku Dayga Lacag Dhaqidda - Sharcigu wuxuu dhigaa in qof kasta oo ka qayb qaata fal kasta oo fududeeya, caawiya, kula taliya, ama isku daya inuu galo mid ka mid ah falalkaas uu gelayo dembiga lacag dhaqidda.

3.Dembiga Is-dhaqidda Lacagta - Sidoo kale, waa dambi in qofka uu naftiisa u dhaqo lacagta, taasoo la micno ah in uu qariyo asalka sharci-darrada ah ee hantida uu si gaar ah u haysto.

4.Xaddidaadda Muddooyinka iyo Caddeynta Dembiga - Sharcigu wuxuu tilmaamayaa in xaddidaadda muddada lagu soo oogi karo dacwadda lacag dhaqidda ay tahay 10 sano oo laga bilaabo wakhtiga dembiga la galay. Baaritaan kasta oo bilaabma wuxuu meesha ka saari karaa in dacwadahaasi waqtigoodu dhammaado.

5.Mas’uuliyad La’aanta Caddeynta Dembiga Hore - Markhaatiga lagu caddeynayo fal-dembiyeedkan lacag dhaqidda shardi uma aha in qofka ama hay’addu lagu helay dembi hore ama lagu soo caddeeyay fal sharci darro ah.

Qodobkan ayaa si gaar ah diiradda u saaraya in la ciqaabo qof kasta oo ku lug yeesha dhaqdhaqaaqyada la xiriira lacag dhaqidda, xitaa haddii dembi falka asalka ah aysan ku caddayn dacwad hore.

Waxa kale oo ku cad qodobkan in waajibaadka baarista ay ka mid tahay in qofka la raadin karo mudda gaar ah, taas oo sharciga siinaysa awood dheer ah si looga hortago lacag dhaqidda.

Qodobada ku saabsan Tallaabooyinka Ka Hortagga Lacag Dhaqidda ee Sharciga Ka Hortagga Lacag Dhaqidda iyo Maalgelinta Argagixisada waxaa ka mid ah:

1.Hirgelinta Habraacyo Sugaya Xogta Macmiilka – Hay’adaha maaliyadeed sida bangiyada, qareennada, iyo ganacsiyada kale ee la xiriira waa inay hirgeliyaan habraacyo lagu hubinayo aqoonsiga iyo macluumaadka macmiilka, si looga hortago falal lacag dhaqid.

2.Ogaanshaha Macluumaadka Dhaqaalaha iyo Asalka Hantida – Waxaa waajib ah in hay’aduhu ay ogaadaan ilaha dhaqaalaha iyo hantida macmiilka, gaar ahaan marka la qabto macaamiil cusub ama marka laga shakiyo dhaqdhaqaaqyada jira.

3.Soo Sheegidda Dhaqdhaqaaqyada Laga Shakiyo – Sharcigu waxa uu ku waajibinayaa hay’adaha inay soo gudbiyaan warbixinada ku saabsan dhaqdhaqaaq kasta oo looga shakiyo inuu yahay lacag dhaqid ama maalgelin argagixiso.

4.Diiwaanka Macluumaadka iyo Hubinta Badqabka – Hay’adaha waxaa laga rabaa inay ilaaliyaan diiwaannada la xiriira macaamiishooda iyo dhaqdhaqaaqyada, kuwaas oo ay heli karaan mas’uuliyiinta baaritaanka.

5.Tababaridda Shaqaalaha iyo Kormeerka Joogtada ah – Waxaa muhiim ah in shaqaalaha loo tababaro si ay u fahmaan calaamadaha lacag dhaqidda iyo in hay’aduhu si joogto ah u ilaaliyaan dhaqdhaqaaqyada ganacsi si loo ogaado waxyaabaha aan caadiga ahayn.

Tallaabooyinkan ayaa ah kuwa muhiim u ah ka hortagga iyo oggolaanshaha dhaqaalaha sharci-darrada ah, waxayna ka caawiyaan hay’adaha maaliyadeed iyo kuwa la shaqeeya in ay waafaqaan shuruucda lacag dhaqidda ee Soomaaliya.

Qodobka 4aad ee Sharciga Ka Hortagga Lacag Dhaqidda iyo Maalgelinta Argagixisada wuxuu diiradda saarayaa waajibaadka hay’adaha warbixinta ee ku aaddan ka hortagga lacag dhaqidda iyo maalgelinta argagixisada.

Waxyaabaha waaweyn ee qodobkan lagu qeexay waxaa ka mid ah:

1.Hirgelinta Habraacyo Sugaya Aqoonsiga Macmiilka – Hay’adaha maaliyadeed, sida bangiyada iyo ganacsiyada kale, waxaa ku waajiba in ay hirgeliyaan habraacyo lagu aqoonsanayo macmiilka marka ay fuliyaan adeegyo maaliyadeed. Tani waa in ay ka caawiso inay ogaadaan cidda dhabta ah ee faa’iidaya macaamilka.

2.Soo Gudbinta Warbixinnada – Hay’adaha waxaa lagu waajibinayaa inay soo gudbiyaan warbixino ku saabsan dhaqdhaqaaqyada loo arko in looga shakisan yahay lacag dhaqid ama maalgelin argagixiso, gaar ahaan marka uu jiro dhaqdhaqaaq shaki ku jiro.

3.Hubinta Diiwaanka Xogta – Hay’adaha waxaa la faray inay hayaan diiwaanno sugan oo caddeynaya aqoonsiga macmiilka iyo dhaqdhaqaaqyadooda ganacsi. Xogtan waa in ay diyaar u tahay in lala wadaago mas’uuliyiinta baaritaanka haddii looga baahdo.

4.Kormeerka Macaamilada Shakiga Leh – Waa waajib in la sameeyo kormeer joogto ah oo lagu hubinayo macaamiisha iyo dhaqdhaqaaqyadooda, gaar ahaan marka loo arko inay khatar sare u leeyihiin lacag dhaqidda ama maalgelinta argagixisada.

Qodobkan waa muhiim sababta oo ah wuxuu qeexayaa waajibaadka ka saaran hay’adaha maaliyadeed inay ka qayb qaataan ka hortagga lacag dhaqidda, taasoo ka caawineysa dalka inuu ilaaliyo nidaamkiisa dhaqaale iyo badbaadada bulshada.

Qodobka 5aad ee Sharciga Ka Hortagga Lacag Dhaqidda iyo Maalgelinta Argagixisada wuxuu diiradda saarayaa habraacyada lagu hubinayo dekedaha iyo xuduudaha si looga hortago lacag dhaqidda iyo maalgelinta argagixisada.

Faahfaahinta Qodobka ku saabsan Dekedaha iyo Xuduudaha Lacagaha

1.Waajibaadka Caddeynta Lacagta Soo Galaysa ama Ka Baxaysa Dalka – Sharcigu wuxuu dhigayaa in qof kasta oo wata ama ku dhoofinaya lacag dhan ama ka badan xad cayiman uu waajib ku leeyahay inuu caddeeyo xogta saxda ah ee lacagtaas maamulka xuduudaha. Tani waa in lagu sameeyo qaab qoraal ah marka uu qofka gelayo ama ka baxayo dalka.

2.Ciqaabta Ku Tumashada Waajibka Caddeynta – Qofkii ka fogaada inuu raaco shuruudaha lagu caddeynayo lacagaha uu sito ayaa galaya dembi ciqaabeed. Tani waxay xaqiijineysaa in dhaqaalaha soo gala ama ka baxa dalka la ogaado.

3.Baarista Xuduudaha – Sharcigu wuxuu awood siinayaa saraakiisha xuduudaha, sida kastamka, inay baaraan shakhsiyaadka iyo hantida ay sitaan marka laga shakiyo lacag dhaqid ama maalgelin argagixiso. Baaristaas waxaa lagu sameyn karaa xamuulka qofka ama hanti uu wato si loo xaqiijiyo in aanay ku jirin lacag sharci darro ah.

Qodobkan wuxuu muhiim u yahay ilaalinta dhaqaale ahaan dalka iyo la socodka dhaqdhaqaaqyada dhaqaale ee soo gala ama ka baxa Soomaaliya si looga hortago falalka sharci-darrada ah.