Hordhac ku Saabsan Xeerka Madaniga Gaarka ah – Casharka Labaad

1. Maxaa loola jeedaa Awood Sharci (Legal Capacity)?

Awoodda sharci waxay ka dhigan tahay u-qalmitaanka qof inuu yeesho xuquuq iyo waajibaad. Waxay khuseysaa qofka dabiiciga ah (natural person) iyo qofka sharciyeed (corporate/juristic person).

2. Farqiga u dhexeeya Awood Sharci iyo Awoodda Fulinta Xuquuqda

• Awood Sharci: Waa xaqa iyo u-qalmitaanka xuquuq iyo waajibaad, qofka dabiiciga iyo kan sharciyeed labadaba.
• Awood Fulineed: Waa awoodda qofka uu u leeyahay inuu sameeyo ficillo sharci ah oo sax ah, sida heshiisyo iyo macaamil sharciyeed.

3. Farqiga u dhexeeya Qof Dabiici ah iyo Qof Sharciyeed

• Qof Dabiici ah: Waa bani’aadamka uu sharcigu u aqoonsaday inuu yahay qof sharci ahaan leh xuquuq iyo waajibaad.
• Qof Sharciyeed (Artificial Person): Waa dhisme sharci ah oo sharciga lagu abuuro, sida shirkad ama urur, lehna jiritaan sharciyeed ka madax bannaan xubnaha ka kooban.

4. Macnaha “Incapacity” iyo noocyadiisa

• Awood-darro Dabiici ah: Waa xaalad qofka ka qaadaysa awoodda uu u leeyahay inuu sameeyo doonis sharci ah.
  Tusaale: xanuun maskaxeed, xadgudub nafsaani ah, xanaaq xad-dhaaf ah, ama xaalad kale oo ka dhigta qofka inuusan go’aan qaadan karin.

5. Sidee loo helaa ama loo waayaa Awood Sharci?

• Helid: Awoodda sharci waxay ka bilaabataa dhalashada, marka ilmuhu neefsado xitaa ilbiriqsiyo.
• Lumid: Waxay ku dhammaataa dhimashada jir ahaaneed. Waxaa kaloo lagu lumin karaa xannibaad sharci (sida musalafnimo, luminta xuquuq siyaasadeed – “civil death”).

6. Muhiimadda Hoyga iyo Degaanku (Residence & Domicile)

• Hoygu wuxuu muhiim u yahay dejinta halka qof ama shirkad sharci ahaan laga helo.
• Dukumiintiyo rasmi ah ayaa inta badan loo gudbiyaa halka qofka ama ururku ku deggan yahay, taas oo sidoo kale qeexda goobta uu ka maareeyo arrimihiisa.

7. Noocyada Ka-reebista (Disqualifications)

Ka-reebistu waxay noqon kartaa:

• Sharci (legal): si toos ah sharciga looga soo qaatay.
• Garsoor (judicial): Maxkamad ayaa xukunta.

8. Xuquuqda Aasaasiga ah ee Dastuurka Ku-meel-gaarka ah dammaanad qaaday

1. Xorriyadda hadalka.
2. Xorriyadda ururka.
3. Xorriyadda hoyga.
4. Xorriyadda isu-soo-baxa.
5. Xorriyadda isgaarsiinta.

9. Helidda iyo Lumidda Jinsiyadda Soomaaliyeed

• Helid: Waxaa lagu helaa dhalasho (by law) ama la siiyo (by grant).
• Lumid: Waxaa lagu lumin karaa haddii lagu helay khiyaano, been abuur, qarin xaqiiqooyin muhiim ah, ama haddii qofka lagu xukumo xabsi muddo dheer (ugu yaraan 5 sano).

10. Qodobka 52aad ee Xeerka Madaniga Soomaaliyeed (Xeerka Madaniga)

Waxay qeexaysaa hay’ado iyo ururo leh xaquuq sharci gaar ah:

• Ururada dhaqanka iyo cilmiga.
• Ururada samafalka iyo caafimaadka.
• Shirkadaha ganacsiga.
• Xisbiyada siyaasadeed iyo ururada shaqaalaha.
• Gobolka, dawlad hoose, iyo adeeg bixiyaal madaxbannaan.

11. Farqiga u dhexeeya Urur (Association) iyo Aasaas (Foundation)

• Urur: Ku saleysan yahay xubno iyo shaqsiyaad (tusaale: urur macallimiin).
• Aasaas: Ku saleysan yahay hanti (tusaale: lacag loogu talagalay bukaanka iyo isbitaalka).

12. Urur La Aqoonsan Yahay iyo Mid Aan La Aqoonsan

• La Aqoonsan Yahay: Waxaa loo aqoonsaday qof sharciyeed oo leh madax-bannaani maaliyadeed.
• Aan La Aqoonsan: Ma laha shakhsiyad sharciyeed, mana noqon karaan hay’ado madax-bannaan.

13. Qodobada Shuruudaha Lagu Darayo Axdiga Urur

• Magaca ururka.
• Ujeeddooyinka.
• Hantida.
• Cinwaanka xarunta dhexe.
• Xeerarka maamulka iyo gudaha.

14. Awoodaha Shirka Xubnaha Urur

• Ansixinta miisaaniyadda.
• Tilmaamidda maamulka iyo xil gudashada.
• Wax-ka-beddelka axdiga iyo xeerarka.
• Go’aaminta kala dirista ururka.

15. Go’aannada Shirka Xubnaha Urur sidee loo burin karaa?

Waxaa lagu burin karaa haddii:

• Ay khilaafaan sharciga ama axdiga ururka.
• Maxkamad dalab kaga yimaado maamulka ururka, xeer-ilaaliyaha guud, ama cid saddexaad oo dhibaato ka heshay go’aannadaas.

✍️ Waxaa qoray: Avv. Abdirizak Haji Omar Ibrahim (Ifiye